Kradzieże pojazdów stanowią jedno z najczęstszych ryzyk objętych ochroną ubezpieczeniową w ramach dobrowolnego ubezpieczenia autocasco. W niektórych sytuacjach towarzystwa ubezpieczeniowe odmawiają wypłaty odszkodowania, powołując się na postanowienia OWU, które uzależniają prawo do świadczenia od przedłożenia kompletów kluczyków lub dokumentów rejestracyjnych skradzionego pojazdu.
Kluczowe pytanie brzmi: czy postanowienia OWU mogą automatycznie wyłączać odpowiedzialność ubezpieczyciela tylko z powodu braku możliwości przedstawienia dokumentów i kluczyków, które zostały skradzione wraz z pojazdem?
Główny nurt oraz kwestia rażącego niedbalstwa
Zgodnie z art. 827 § 1 i 2 k.c. ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności, jeżeli ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie; w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie się nie należy, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej lub zapłata odszkodowania odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności. W ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej można ustalić inne zasady odpowiedzialności ubezpieczyciela niż określone w § 1.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego podkreśla, że w przypadku umów ubezpieczenia innych niż ubezpieczenie OC nie jest możliwe ukształtowanie odpowiedzialności ubezpieczyciela w sposób węższy, niż wynika to z pierwszego zdania § 1 wskazanego przepisu. OWU nie mogą zatem przewidywać zwolnienia ubezpieczyciela z zapłaty odszkodowania w przypadkach, w których ubezpieczający nie wyrządził szkody ani umyślnie, ani w warunkach rażącego niedbalstwa.
Pomiędzy sytuacją opisaną w OWU (nieprzedłożenie dokumentów lub kluczyków) a zachowaniem osoby ubezpieczonej (czyli rażącym niedbalstwem lub umyślnością) musi zatem zachodzić adekwatny związek przyczynowo-skutkowy. W konsekwencji nieprzedstawienie dokumentów lub kluczyków może zwolnić ubezpieczyciela z odpowiedzialności wyłącznie wówczas, gdy stanowi ono rezultat umyślnego lub rażąco niedbałego działania oraz jeśli niezachowanie obowiązków prewencyjnych wskazanych w OWU miało wpływ na kradzież pojazdu i powstanie szkody.
Co więcej, pojęcie „rażącego niedbalstwa” nie może być traktowane jako równoznaczne z pojęciem „braku należytej staranności”. Chodzi tu o takie zachowanie, które graniczy z umyślnością, lub o przekroczenie podstawowych, elementarnych zasad staranności.
Ocena ewentualnego rażącego niedbalstwa wymaga uwzględnienia indywidualnych okoliczności, w jakich doszło do powstania szkody. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 11 grudnia 2007 r., II CSK 375/07, nie w każdej sytuacji, w której dokument pozostawiony w pojeździe został skradziony wraz z nim, istnieją podstawy do przypisania ubezpieczającemu rażącego niedbalstwa i odmowy wypłaty odszkodowania. Gdy ubezpieczony dołożył należytej staranności w zabezpieczeniu pojazdu, a mimo to wraz z samochodem utracił władztwo nad dokumentami i kluczykami, OWU nie mogą zwalniać ubezpieczyciela od odpowiedzialności (wyrok SN z 23 stycznia 2015 r., V CSK 217/14).
Niemniej w wielu przypadkach brak możliwości przedłożenia kluczyków i dokumentów samochodu może świadczyć o rażącym niedbalstwie ubezpieczonego, umożliwiając tym samym skuteczną odmowę. Może to nastąpić w szczególności wówczas, gdy np. pozostawiamy pojazd z widocznymi kluczykami na ulicy.
Jak wskazał SN w wyroku z 19 stycznia 2006 r., sygn. IV CK 345/05, w zdecydowanej większości przypadków brak możliwości przedłożenia kluczyków i dokumentów samochodu będzie dowodem na to, że ubezpieczony nienależycie zabezpieczył samochód przed kradzieżą.
Odmienna linia
W niektórych przypadkach towarzystwa ubezpieczeniowe powołują się na pogląd wyrażony w wyroku SN z 13 maja 2021 r. (sygn. IV CSKP 45/21), zgodnie z którym strony umowy ubezpieczenia mogą, w granicach wyznaczonych treścią normy wynikającej z art. 805 k.c., uzgodnić, zaistnienie jakiego zdarzenia będzie rodziło po stronie ubezpieczyciela obowiązek wypłaty odszkodowania.
Innymi słowy, jeśli OWU ubezpieczenia AC wymaga przedłożenia kompletu kluczyków/dokumentów, to niedochowanie takiego obowiązku może być podstawą do odmowy, nawet gdy ubezpieczający nie dopuścił się rażącego niedbalstwa – pozwala na to zasada swobody umów i granice określone w art. 805 § 1 i 2 k.c.
Mimo że ww. pogląd opiera się na niekwestionowanej zasadzie swobody umów, dalsze orzecznictwo SN potwierdziło, iż nie został trwale przyjęty w judykaturze. Przykładowo, Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 września 2022 r. (I CSK 2664/22) wyraził przekonanie, że pogląd zaprezentowany w wyroku z 13 maja 2021 r. (IV CSKP 45/21) jest odosobniony i lakonicznie uzasadniony, nie odnosi się do orzecznictwa i poglądów doktryny dotyczących tego zagadnienia, nie dowodzi zatem istotnej rozbieżności w orzecznictwie uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Podsumowanie
Przedstawiona analiza jednoznacznie wskazuje, że postanowienia OWU nie mogą przewidywać mniej korzystnych dla ubezpieczającego warunków niż art. 827 § 1 k.c., który ma charakter semiimperatywny. Ubezpieczyciel nie może zwolnić się z odpowiedzialności z powodu samego niedopełnienia nałożonych na ubezpieczającego powinności, jeżeli nie można zarzucić umyślności lub rażącego niedbalstwa.
Praktyka odmawiania wypłaty odszkodowania wyłącznie z powodu nieprzedstawienia kluczyków lub dokumentów – bez badania, czy doszło do rażącego niedbalstwa i czy istnieje związek przyczynowy między zachowaniem ubezpieczonego a szkodą – jest sprzeczna z art. 827 § 1 k.c. i przedstawionym kierunkiem judykatury.
Choć istnieje pojedyncze orzeczenie Sądu Najwyższego akceptujące szersze wyłączenia odpowiedzialności, zostało ono skrytykowane w późniejszym orzecznictwie. Tym samym dominująca linia orzecznicza konsekwentnie wymaga oceny każdego przypadku przez pryzmat art. 827 § 1 k.c.
Mateusz Kosiorowski
counsel, adwokat
Anna Szczęsna
aplikantka adwokacka, praktyka ubezpieczeń
Wardyński i Wspólnicy
