W tym artykule wyjaśnię, czym są wartości, jaki jest ich związek z zachowaniami oraz zajmę się tym, w jaki sposób wartości jednych ludzi wchodzą w reakcję z wartościami innych osób.
Definicja „wartości” brzmi mniej więcej tak: zasady, które pomagają zdecydować, co jest dobre, a co złe, i jak postępować w różnych sytuacjach. Problem z tą definicją polega na założeniu, że dobro i zło są binarne. W prawdziwym życiu zawsze istnieje ogromna liczba złożonych, sytuacyjnych aspektów, które należy wziąć pod uwagę. Dwoje ludzi może mieć głęboko zakorzenione wartości, ale różnica między tym, co odczuwają jako dobre, a co – jako złe, może być bardzo duża. Również sposoby wyrażania wartości w kategoriach tego, co mówimy i robimy (zachowania), mogą iść w wielu różnych kierunkach. Być może jednak uda nam się rozszerzyć myślenie na to, w jaki sposób są one zgodne z twoimi zasadami i jak wpływają na twoje zachowania.
Wartości. Wartości są głęboko powiązane z emocjami – wartościami steruje bezpośrednio serce. Pomagają dokonywać wyborów i podejmować decyzje.
Zasady. Zasady są powiązane z przekonaniami na temat tego, jaki jest właściwy sposób działania i funkcjonowania – zasady wynikają z myśli; wpływ na nie ma twoje pochodzenie (rodzina, kultura, środowisko itp.). To twój wewnętrzny kompas moralny.
Zachowania. Zachowania to sposób, w jaki działasz w świecie. Teoretycznie są one sposobem, w jaki demonstrujesz swoje wartości i zasady poprzez to, co mówisz i co robisz. I czasem rzeczywiście twoje zachowania jasno pokazują, jakie są twoje wartości i zasady.
Kiedy zachowujesz się w sposób spójny ze swoimi wartościami, odnosisz wrażenie, że na świecie wszystko jest w porządku. Czasem jednak twoje zachowania nie są zgodne z tym, co jest dla ciebie najważniejsze. Chodzi o te niezręczne momenty, w których straciłeś panowanie nad sobą i na kogoś nakrzyczałeś (mimo że jedną z twoich wartości jest życzliwość), czułeś się zmuszony do milczenia (choć uważasz, że zabieranie głosu w imieniu innych jest ważne) lub zmieniłeś swoje stanowisko, bo tak było łatwiej, bo bałeś się zareagować inaczej lub po prostu dlatego, że daną rzeczą możesz się po prostu nie przejmować (choć uważasz, że prawdomówność jest ważną wartością).
Kiedy znasz swoje wartości i zazwyczaj żyjesz i zachowujesz się zgodnie z nimi, możesz czuć się bezpiecznie, pewnie i spokojnie. Działają również jako swoista kotwica – gdy sytuacja staje się trudna, kiedy przechodzisz przez ciężki czas – pomagają ci rozważyć dostępne opcje, wyznaczyć granice i dokonać wyborów.
Kiedy oddalasz się od swoich wartości, możesz poczuć, że coś jest nie tak – jakbyś wpadł w ruchome piaski i nie możesz znaleźć twardego gruntu pod nogami. Trudno jest ci wtedy odnaleźć kierunek i podejmować właściwe decyzje.
Założenie, że jeśli będziesz przestrzegać swoich wartości przez 100% czasu, to będziesz szczęśliwszy, jest godne podziwu, ale w zasadzie niemożliwe do zrealizowania w praktyce. Co więcej, twoje wartości nieustannie wchodzą w interakcje z wartościami innych ludzi. Obserwując zachowania innych, łatwo przyjąć założenia dotyczące wyznawanych przez nich wartości. Ponieważ jednak nie potrafisz czytać w myślach, czerpiesz wskazówki z tego, co się dzieje na zewnątrz. Jeśli kiedykolwiek mamrotałeś pod nosem coś w stylu: „Najwyraźniej nie zależy im na…”, to znak, że wpadłeś w tę pułapkę. O ile nie znasz kogoś naprawdę dobrze, nie spędziłeś z tą osobą dużo czasu w wielu różnych sytuacjach (dobrych, złych i fatalnych) i nie przeprowadziłeś z nią głębszych rozmów na temat wartości i zasad, to bardzo mało prawdopodobne, abyś był w stanie określić, na czym jej naprawdę zależy. Wstrzymaj się z osądem – nigdy tak naprawdę nie wiesz, co dzieje się w głowie i życiu innej osoby.
Adam Kubicki
adam.kubicki@indus.com.pl
